Ethiek als eerste filosofie

Hij zat iedere middag om twaalf uur in het restaurant van het verpleeghuis. Altijd aan hetzelfde tafeltje. Altijd kijkend naar buiten. De zorgmedewerkers vroegen of ik eens met hem wilde praten. Hij huilde veel.

Ik vroeg of hij met mij mee wilde gaan naar zijn kamer om iets over zijn leven te vertellen. Nog voordat we goed en wel zaten, begon hij te huilen. Ik vroeg: “Waar bent u wanneer u huilt?”

Hij zei: “In Indië.” Daarna kwamen de woorden, aarzelend. Angst. Oorlog. Jonge soldaat. Nauwelijks overleefd. Maar bovenal waren er de tranen.

Mijn vader had ook in Nederlands-Indië gevochten. Dat vertelde ik hem niet. Ik noemde alleen plaatsnamen: Semarang. Bandung. Yogyakarta.

Andries Beeckman, The Castle of Batavia, 1661

Misschien lag daarin het verschil tussen herkenning en erkenning. Ik herkende iets, omdat mijn eigen geschiedenis ook een spoor naar die wereld droeg. Maar ik maakte dat spoor zelf niet tot onderwerp. Ik gebruikte het niet om zijn verhaal naar het mijne toe te trekken. De herkenning bleef terughoudend, zodat zij erkenning kon worden: een kleine opening waarin zijn herinnering, en niet de mijne, tevoorschijn mocht komen.

Hij keek mij aan. Daarna sprak hij minder. Maar hij begon te tekenen. Tekeningen over zijn tijd daar. Alsof er door die paar woorden opnieuw een doorgang was ontstaan naar iets wat nauwelijks nog gezegd kon worden.

Ik wist niet waarom hij huilde. Maar ik had al geantwoord voordat hij sprak. De aanspraak kwam vóór het begrijpen.

Wie Emmanuel Levinas leest, kan soms het gevoel krijgen dat hij zichzelf voortdurend herhaalt. Toch is die herhaling niet leeg. Zijn denken keert terug naar dezelfde woorden omdat wat daarin op het spel staat zich niet in één keer laat zeggen. Bij iedere terugkeer verschuift het accent en wordt de vraag scherper.

Wat gebeurt er met ons denken wanneer het ik niet langer het vanzelfsprekende beginpunt is? Dit deel onderzoekt wat Levinas bedoelt wanneer hij spreekt over l’éthique comme philosophie première, ethiek als eerste filosofie. Dat is geen moreel programma en ook geen oproep tot goed gedrag, maar een ingreep in de orde van het denken zelf.

De gebruikelijke orde

In de westerse filosofie overheerste lange tijd een herkenbare volgorde. Eerst kennen, daarna handelen. Eerst begrijpen wie of wat de Ander is, en pas daarna bepalen wat ik moet doen of nalaten. Ethiek volgt op ontologie; de vraag naar het zijn gaat vooraf aan de vraag naar het goede.

Die volgorde rust op een diepgewortelde aanname: dat handelen pas verantwoord is wanneer het gedragen wordt door begrip, en dat ik alleen verantwoordelijkheid kan nemen voor wat ik heb begrepen, overwogen en gekozen. In het dagelijks leven lijkt dat vanzelfsprekend. Ook in zorg, bestuur en onderwijs is dit vaak de dominante reflex: eerst waarnemen, dan interpreteren, en pas daarna handelen.

Levinas ziet daarin een probleem. Want in het kennen zelf wordt de Ander al opgenomen in mijn kaders voordat de ontmoeting werkelijk begonnen is. Wat ik begrijp, wordt bijna automatisch ondergebracht in een orde die van mij is. Begrijpen brengt rust, maar die rust heeft een prijs: de Ander wordt leesbaar op mijn voorwaarden.(1)

De omkering

Levinas keert deze volgorde om. In zijn gesprekken met Philippe Nemo zegt hij het zonder omwegen: “Ethiek is de eerste filosofie.” (2) Daarmee bedoelt hij niet dat alle andere filosofie overbodig wordt. Hij bedoelt dat de aanspraak van de Ander voorafgaat aan mijn kennis van die Ander, zelfs aan mijn vrije beslissing.

Dat maakt zijn positie ongewoon. Bij René Descartes staat het denkende ik aan het begin. Bij Edmund Husserl begint de fenomenologie vanuit het bewustzijn dat betekenis verleent. Zelfs waar Martin Heidegger breekt met het klassieke subject, blijft het vertrekpunt de ontsluiting van het zijn vanuit Dasein. Levinas verplaatst dat beginpunt. Voorrang wordt gegeven aan de Ander die mij aanspreekt.

Voor hem is het subject daarom niet allereerst een vrij handelend wezen dat later verantwoordelijkheid op zich neemt. Subjectiviteit is op haar diepste niveau al antwoord. Niet omdat de mens geen vrijheid meer zou hebben, maar omdat vrijheid nooit de eerste beweging is. Nog voordat ik kies, ben ik al betrokken. Nog voordat ik begrijp, ben ik al aangesproken. (3)

Joachim Duyndam en Marcel Poorthuis beschrijven deze verschuiving treffend als het openbreken van de ontologie voor zover die tot egologie is geworden. De verhouding tot de Ander wordt dan niet langer afgeleid uit mijn verhouding tot mijzelf. Vanaf het begin verstoort en onderbreekt de Ander juist die zelfverhouding. (4)

Wat “eerste filosofie” betekent

De uitdrukking philosophie première heeft een lange geschiedenis. Aristoteles gebruikte haar voor de metafysica, de studie van het zijn als zijn. Juist daarom is Levinas’ gebruik van de term zo radicaal. Hij neemt een woord uit het hart van de filosofische traditie en keert de richting ervan om. Voorrang wordt gegeven aan de vraag wat er van mij gevraagd wordt.(5)

Dat betekent niet dat kennis verdwijnt. Het betekent dat kennis niet het eerste woord heeft. Eerst is er de ontmoeting. Eerst is er de aanspraak. Eerst is er het gegeven dat ik niet onverschillig kan blijven zonder daarmee iets van mijzelf te onthullen.

Dat werd zichtbaar in die kamer. Er waren nauwelijks woorden, geen uitleg, geen analyse. En toch was er al een antwoord in beweging. Als respons, als volgen. Ethiek kwam daar niet ná het begrijpen. Zij droeg het begrijpen, of ging eraan vooraf.

Roger Burggraeve beschrijft dit in zijn lezing van Levinas als een verantwoordelijkheid die niet eerst voortkomt uit een autonome wil, maar zich aandient in de ontmoeting zelf. Zij krijgt vaak de vorm van terughoudendheid: niet grijpen, niet toe-eigenen, niet te snel invullen. Juist in die ogenschijnlijk negatieve beweging krijgt de Ander ruimte om Ander te blijven. (6)

De aanspraak en de vrijheid

De voor de hand liggende tegenwerping luidt dan: verdwijnt vrijheid niet wanneer verantwoordelijkheid zo vroeg komt? Wordt het ik dan geen instrument van de Ander?

Levinas’ antwoord is: nee. De aanspraak van de Ander dwingt niet. Zij kan genegeerd, afgewezen of ontweken worden. Daarin ligt de ernst van verantwoordelijkheid. Zonder de mogelijkheid van weigering zou er geen ethiek zijn, alleen noodzaak. Vrijheid verdwijnt dus niet, maar verschijnt in een andere vorm: als de ruimte waarin de aanspraak beantwoord wordt, of juist wordt afgewezen.(7)

Dat is belangrijk, omdat Levinas vaak verkeerd gelezen wordt alsof hij het ik oplost in een soort moreel automatisme. Het gelaat maakt de mens niet willoos. Het onderbreekt. Het verontrust. Het stelt de vrijheid ter discussie. Daarna blijft de mens vrij om te antwoorden of zich af te wenden. Juist daarom is verantwoordelijkheid geen natuurwet, maar een ethische kwestie.

De verbinding met het gelaat

L’éthique comme philosophie première kan niet los worden gezien van wat Levinas le visage, het gelaat, noemt. Het gelaat is niet eerst iets wat ik waarneem en daarna interpreteer. Het is de concrete gestalte van de aanspraak zelf. In het gelaat verschijnt de Ander als iemand die mij aangaat.

Daarom zegt Levinas dat het gelaat spreekt. Dat is geen zwakke metafoor. Hij bedoelt dat het gelaat mij aanspreekt vóór iedere thematisering. Niet eerst als informatie, maar als appèl. Niet eerst als inhoud, maar als aanspraak. In die zin draagt het gelaat het verbod dat zo bekend geworden is in zijn werk: gij zult niet doden. (8)

Burggraeve laat mooi zien wat dit praktisch betekent. Het gelaat legt mij geen dwang op, maar doet een beroep op mijn vrijheid. Het spreekt als een ontwapend gezag. Daarom is de eerste ethische beweging er een van terughouding: niet bezitten, niet vastleggen, niet reduceren. (9)

Dit deel gaat dus niet over een abstracte these over de plaats van ethiek binnen de filosofie. Het gaat over iets wat alleen zichtbaar wordt in concrete ervaringen waarin het gewone schema van eerst begrijpen en daarna handelen tekortschiet. Waar kennis te laat komt, of nooit volledig zal zijn, wordt zichtbaar wat Levinas bedoelt: dat de mens niet eerst een kennend wezen is dat soms ook moreel handelt, maar een aangesproken wezen voor wie de vraag van de Ander voorafgaat aan de orde van het begrijpen.

Zijn punt is subtieler, en ongemakkelijker. Begrijpen blijft noodzakelijk, ook al komt het te laat om de eerste beweging van de ontmoeting te funderen. Denken volgt een verstoring die het niet zelf heeft veroorzaakt. Ethiek is daarom niet één onderdeel van het menselijk bestaan naast andere onderdelen. Zij markeert de omkering waardoor dat bestaan werkelijk menselijk wordt.

De oude man in het verpleeghuis liet mij dit zien. Niet omdat kennis er niet toe deed, maar omdat kennis daar niet het begin was. Het begin was dat hij huilde. En dat ik al bewoog voordat ik wist wat de vraag was.

Misschien is dat de eenvoudigste formulering van wat Levinas bedoelt met ethiek als eerste filosofie: ik begrijp de Ander niet eerst om daarna te antwoorden. Ik ben al aan het antwoorden voordat mijn begrijpen begint.

In het volgende deel onderzoek ik hoe Levinas deze aanspraak verder uitwerkt via de begrippen le dire en le dit, het Zeggen en het Gezegde. Want wanneer ethiek voorafgaat aan begrip, heeft dat ook gevolgen voor taal: voor het verschil tussen spreken dat de Ander laat verschijnen, en spreken dat de Ander vastzet.

Noten

1. Emmanuel Levinas, Totalité et Infini: Essai sur l’Extériorité.

2. Emmanuel Levinas, Ethics and Infinity: Conversations with Philippe Nemo.

3. Emmanuel Levinas, Autrement qu’être ou au-delà de l’essence.

4. Joachim Duyndam en Marcel Poorthuis, Levinas.

5. Zie Aristoteles, Metafysica, boeken VI en XII, waar “eerste filosofie” verwijst naar de vraag naar het zijn als zijn. Levinas gebruikt deze klassieke term in omgekeerde richting: niet het zijn, maar de ethische relatie krijgt voorrang.

6. Roger Burggraeve, “Violence and the Vulnerable Face of the Other: The Vision of Emmanuel Levinas on Moral Evil and Our Responsibility,” Journal of Social Philosophy 30, nr. 1 (1999): 29–45.

7. Levinas, Totality and Infinity; Levinas, Ethics and Infinity.

8. Levinas, Totality and Infinity; Levinas, Ethics and Infinity.

9. Burggraeve, “Violence and the Vulnerable Face of the Other.”